از کجا بفهمیم روان‌درمانی جواب می‌دهد؟
در این مقاله می‌خوانید
- اول مشخص کنید قرار است چه چیزی تغییر کند
- یک روش ساده برای بررسی پیشرفت: مقایسه قبل و حالا
- چه نشانه‌هایی از پیشرفت را بررسی کنیم؟
- فرق سبک شدن بعد از جلسه با پیشرفت درمان چیست؟
- بعد از چند جلسه باید نتیجه ببینم؟
- اگر هنوز تغییری نمی‌بینم، چه راهی دارم؟
- اگر گفتن «فکر نمی‌کنم بهتر شده باشم» برایم سخت است
- مطالب مرتبط
- منابع
چند جلسه است به روانشناس مراجعه می‌کنید. بعضی روزها بعد از جلسه سبک‌تر می‌شوید و بعضی روزها با فکرهای بیشتری بیرون می‌آیید. شاید چیزهایی درباره خودتان فهمیده باشید، اما هنوز این سوال باقی مانده باشد: «این جلسات چه چیزی را در زندگی من تغییر داده‌اند؟»
برای بررسی نتیجه روان‌درمانی، می‌توان به مشکلی برگشت که شما را به درمان رسانده و دید حالا چه وضعی دارد. کاهش ناراحتی، بهتر شدن زندگی روزمره و کیفیت زندگی از هدف‌های اصلی روان‌درمانی‌اند. [۱] در این مقاله چند راه برای دیدن تغییرات و بررسی ادامه مسیر معرفی می‌کنیم.
اول مشخص کنید قرار است چه چیزی تغییر کند
«می‌خواهم حالم بهتر شود» خواسته مهمی است، اما برای دیدن پیشرفت کمک می‌کند کمی مشخص‌تر شود: بهتر شدن حال شما در کدام بخش زندگی دیده خواهد شد؟
مثال‌های زیر فرضی‌اند و نشان می‌دهند چطور می‌توان یک خواسته کلی را به موقعیتی قابل بررسی نزدیک کرد:
- «می‌خواهم اضطرابم کمتر شود» می‌تواند برای یک نفر یعنی بتواند کارهای ضروری را با وجود نگرانی شروع کند و کمتر عقب بیندازد.
- «می‌خواهم رابطه بهتری داشته باشم» می‌تواند یعنی بحث‌های تکراری کمتر به قهر طولانی برسند.
- «می‌خواهم خودم را بهتر بشناسم» می‌تواند یعنی هنگام تصمیم‌گیری، خواسته خودش را از ترس ناراحت کردن دیگران بهتر تشخیص دهد.
قرار نیست از قبل هدفی دقیق و آماده داشته باشید. کمک به روشن شدن مسئله و هدف درمان بخشی از کار درمانگر است. لازم است درباره این هم گفت‌وگو شود که پیشرفت چگونه بررسی خواهد شد. [۱]
یک روش ساده برای بررسی پیشرفت: مقایسه قبل و حالا
اگر یادداشت کردن برایتان مفید است، یک موقعیت تکراری را انتخاب کنید و فقط سه چیز را بنویسید: چه اتفاقی افتاد، قبلا در چنین موقعیتی چه می‌شد و این بار چه شد. یک نمونه واقعی از زندگی خودتان، از جمله کلی «فکر کنم کمی بهترم» اطلاعات بیشتری می‌دهد.
جدول زیر دو مثال فرضی از این روش است. جمله‌ها و زمان‌های آن معیار ثابت برای پیشرفت همه افراد نیستند.
| موقعیت | قبلا چه می‌شد؟ | این بار چه شد؟ |
|---|---|---|
| نگرانی از اشتباه در کار | یک کار ساده را چند روز عقب می‌انداختم. | هنوز نگران بودم، اما کار را همان روز انجام دادم. |
| ناراحتی بعد از یک بحث | تا آخر شب درگیر مرور بحث می‌ماندم. | بعد از مدتی توانستم به برنامه روزم برگردم. |
ممکن است پاسخ واقعی شما این باشد که «هنوز تفاوتی نمی‌بینم» یا «این بار سخت‌تر بود». همان را ثبت کنید. هدف این روش داشتن نمونه‌هایی روشن برای بررسی در جلسه است.
یک اتفاق خوب یا بد برای قضاوت درباره کل درمان کافی نیست. به تکرار تغییر در موقعیت‌های مشابه توجه کنید و شرایط آن موقعیت‌ها را هم ببینید. مثلا هفته‌ای که فشار کاری دو برابر شده، با یک هفته آرام یکسان نیست. اگر هم‌زمان دارو، شرایط زندگی یا حمایت اطرافیان تغییر کرده، آن را هم در نظر بگیرید. از این مقایسه به‌تنهایی نمی‌توان سهم دقیق هر عامل را مشخص کرد.
لازم نیست هر روز حالتان را اندازه بگیرید. می‌توانید از این یادداشت کوتاه در زمان مرور مسیر درمان استفاده کنید. اگر نوشتن برایتان فشار می‌سازد، درمانگر می‌تواند با مرور یک اتفاق مشخص در جلسه به این بررسی کمک کند.
چه نشانه‌هایی از پیشرفت را بررسی کنیم؟
نشانه پیشرفت باید به هدف شما ربط داشته باشد. برای انتخاب چیزی که می‌خواهید بررسی کنید، این چند پرسش می‌توانند راهنما باشند:
- رنج شما چه تغییری کرده است؟ مثلا نگرانی کمتر تکرار می‌شود، شدت کمتری دارد یا زمان کوتاه‌تری شما را درگیر می‌کند؟
- در زندگی روزمره چه چیزی آسان‌تر شده است؟ مثلا خواب، رسیدگی به کارهای ضروری، حضور در محل کار یا ارتباط با افراد مهم زندگی.
- در موقعیت‌های تکراری، انتخاب تازه‌ای پیدا کرده‌اید؟ مثلا گاهی می‌توانید پیش از فرستادن یک پیام عجولانه مکث کنید یا کاری را که مدام عقب می‌افتاد شروع کنید.
- در شناخت تجربه خودتان چه تغییری دیده‌اید؟ مثلا زودتر متوجه می‌شوید چه چیزی ناراحت‌تان کرده و می‌توانید آن را روشن‌تر برای خودتان توضیح دهید.
این‌ها پیشنهادهایی برای بررسی‌اند و قرار نیست همه آن‌ها هم‌زمان اتفاق بیفتند. بهتر شناختن خودتان هم می‌تواند تغییر مهمی باشد. در مرور جلسات، می‌شود ارتباط این شناخت با مشکلی را که برایش آمده‌اید بررسی کرد.
گاهی با توجه به وضعیت فرد، حفظ توان انجام کارهای روزمره یا جلوگیری از از دست رفتن آن، هدف مهم درمان است. چنین هدفی هم باید روشن باشد و در طول مسیر بررسی شود. [۱، ۲]
فرق سبک شدن بعد از جلسه با پیشرفت درمان چیست؟
شنیده شدن و کمی آرام گرفتن می‌تواند ارزشمند باشد. در عین حال، احساس شما بلافاصله بعد از جلسه تنها بخشی از تصویر است. ممکن است بعد از یک جلسه احساس آرامش، خستگی، ناراحتی یا حتی سردرگمی داشته باشید. [۳]
برای مثال، فردی ممکن است در جلسه درباره تصمیمی حرف بزند و آرام‌تر شود، اما بیرون از جلسه همان تصمیم همچنان ماه‌ها معطل بماند. در این مثال فرضی، آرامش تجربه مهمی است و معطل ماندن تصمیم هم موضوعی است که باید در درمان بررسی شود.
از طرف دیگر، دشوار بودن یک جلسه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند درمان بی‌فایده بوده یا حتما در حال اثر کردن است. لازم است بررسی شود چه چیزی دشوار شده، فشار آن برای شما چقدر قابل تحمل بوده و چه کمکی دریافت کرده‌اید. سرعت و شیوه کار باید با وضعیت شما تناسب داشته باشد. [۵]
اگر حالتان به‌طور محسوسی بدتر شده یا خواب، کار و زندگی روزمره‌تان بیشتر به هم ریخته، این تغییر نیاز به بررسی دارد. جمله «درمان زمان می‌برد» به‌تنهایی توضیح کافی برای آن نیست. بهتر است موضوع زودتر با درمانگر یا یک روانشناس دیگر بررسی شود. [۳، ۵]
بعد از چند جلسه باید نتیجه ببینم؟
برای همه افراد و همه مشکلات، یک تعداد جلسه ثابت وجود ندارد. موضوع مراجعه، مدت و پیچیدگی مشکل، هدف درمان و اتفاق‌های زندگی بیرون از جلسات در طول مسیر اثر دارند. بعضی افراد زودتر تغییرهایی می‌بینند و برخی به زمان بیشتری نیاز دارند. [۲]
با وجود این تفاوت‌ها، می‌توان از ابتدای کار یا در ادامه مسیر، زمانی برای مرور نتیجه در نظر گرفت. در آن مرور باید روشن شود روی چه چیزی کار کرده‌اید، چه تغییری دیده شده و برای ادامه چه برنامه‌ای وجود دارد. [۱، ۴]
لازم نیست برای بررسی مفید بودن جلسات، تا حل کامل همه مشکلات صبر کنید. همین که بدانید الان کدام بخش مسئله در حال بررسی است و پیشرفت آن چگونه دنبال می‌شود، به ارزیابی مسیر کمک می‌کند.
اگر هنوز تغییری نمی‌بینم، چه راهی دارم؟
ندیدن تغییر، اطلاعات مهمی برای بررسی برنامه درمان است. ممکن است لازم باشد هدف‌ها روشن‌تر شوند، روش یا سرعت کار تغییر کند، یا گزینه درمانی دیگری بررسی شود. انتخاب ادامه مسیر به وضعیت شما و بررسی حرفه‌ای نیاز دارد. [۱]
برای این بررسی، یک نمونه مشخص کمک‌کننده است. مثلا در یک نمونه فرضی: «برای عقب انداختن تصمیم‌ها آمده‌ام. درباره ترسم بیشتر فهمیده‌ام، اما هنوز همان کارها را عقب می‌اندازم. می‌خواهم بدانم قدم بعدی درمان برای این مسئله چیست.»
اگر استفاده از چنین جمله‌ای برایتان ممکن باشد، می‌تواند شروع گفت‌وگو باشد. اما شروع کردن این بحث فقط مسئولیت شما نیست. درمانگر هم باید در طول کار، پیشرفت و تجربه شما از جلسات را بررسی کند و برای شنیدن نگرانی‌تان فرصت فراهم کند. این مسئولیت در چارچوب اخلاقی BACP هم تصریح شده است. [۴]
پاسخ روشن به نگرانی شما باید به همان مسئله برگردد: چه چیزی تغییر کرده، چه چیزی هنوز تغییر نکرده و ادامه کار چگونه به آن مربوط می‌شود؟ هزینه، وقت و امکان ادامه دادن جلسات هم بخشی از شرایط واقعی شماست و باید در برنامه درمان لحاظ شود.
اگر گفتن «فکر نمی‌کنم بهتر شده باشم» برایم سخت است
ممکن است از ناراحت شدن درمانگر بترسید یا وقتی وارد جلسه می‌شوید، حرفی که آماده کرده‌اید از یادتان برود. حتی نشان دادن یک یادداشت هم برای همه آسان نیست. راه‌های مطرح کردن نگرانی باید با توان و آمادگی شما جور باشند.
در مقاله چرا نمی‌توانم بعضی حرف‌ها را به روانشناسم بگویم؟ درباره همین دشواری و سهم درمانگر در باز کردن فضای گفت‌وگو نوشته‌ایم.
یک نقطه شروع برای مرور نتیجه، وضعیت همان مشکلی است که شما را به درمان رسانده است. بررسی آن می‌تواند بخشی از خود جلسات باشد، همراه با توجه به تجربه شما، تغییرات زندگی و کاری که درمانگر برای ادامه مسیر پیشنهاد می‌کند.
مطالب مرتبط
منابع
[۱] موسسه ملی سلامت روان آمریکا، NIMH — هدف‌ها، روش‌ها و بررسی پیشرفت روان‌درمانی
[۲] انجمن روانشناسی آمریکا، APA — ارزیابی اثر روان‌درمانی و مدت درمان
[۳] Mind — انتظارهای واقع‌بینانه و احساسات پس از جلسه درمان
[۴] چارچوب اخلاقی BACP — مرور پیشرفت و توجه به تجربه مراجع، بندهای ۳۲ و ۵۴